İman Artar mı, Eksilir mi? Ehl-i Sünnet Âlimlerinin Görüşleri ve Delilleri

İman Artar mı, Eksilir mi? Mezheplerin Görüşleri

Bu tablo, mezheplerin genel yaklaşımlarını özetlemektedir. Her ekolün kendi içerisinde farklı görüşlere sahip âlimleri bulunabileceği unutulmamalıdır.

İslam akaid tarihinde üzerinde en çok tartışılan meselelerden biri, imanın artıp eksilmesi konusudur. Bir Müslümanın imanı zamanla güçlenir mi? İşlenen günahlar imanı azaltır mı? İbadetlerin çoğalması kişinin imanını artırır mı?

Bu sorular, yalnızca bireysel dinî hayatla ilgili değildir. İmanın mahiyeti, amel ile ilişkisi ve büyük günah işleyen Müslümanın durumu gibi temel itikadî meselelerle doğrudan bağlantılıdır.

İslam âlimleri imanın artması ve eksilmesi konusunda farklı açıklamalar yapmışlardır. Özellikle Hanefî-Mâtürîdî gelenek ile Eş‘arî ve Ehl-i hadis gelenekleri arasında kullanılan kavramlar ve yapılan değerlendirmeler bakımından bazı farklılıklar bulunmaktadır.

Ancak bu farklılıklar, her zaman imanın temel esaslarında bir ayrılık anlamına gelmez.

İman Nedir?

İman kelimesi sözlükte inanmak, güvenmek ve tasdik etmek anlamlarına gelir.

Dinî anlamda iman, Allah’ın (c.c.) varlığına ve birliğine, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) Allah’tan getirdiği kesin olarak bilinen hükümlere inanmayı ifade eder.

İslam akaidinde imanın mahiyeti konusunda farklı tarifler yapılmıştır.

Hanefî-Mâtürîdî gelenekte imanın özü, kalbin tasdiki olarak açıklanır. Dil ile ikrar ise kişinin Müslüman olarak tanınması ve dünyevî hükümlerin uygulanması bakımından önem taşır.

Ehl-i hadis geleneğinde ise iman, genellikle kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve organların amellerini kapsayan daha geniş bir çerçevede ele alınmıştır.

Bu tarif farklılığı, imanın artıp eksilmesi konusundaki tartışmaların temelini oluşturur.

Kur’an-ı Kerim’de İmanın Artması

Kur’an-ı Kerim’de imanın artmasından açıkça söz eden ayetler bulunmaktadır.

Allah Azze ve Celle şöyle buyurur:

“Müminler ancak Allah anıldığı zaman yürekleri titreyen, kendilerine Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artıran ve yalnızca Rablerine dayanıp güvenen kimselerdir.”

Enfâl sûresi, 8/2.

Bir başka ayette şöyle buyrulur:

“İmanlarına iman katsınlar diye müminlerin kalplerine huzur ve güven indiren O’dur.”

Fetih sûresi, 48/4.

Tevbe sûresinin 124. ayetinde de indirilen ayetlerin müminlerin imanını artırmasından söz edilmektedir.

Bu ayetler, imanın artması konusundaki tartışmalarda başvurulan temel deliller arasındadır.

Ancak âlimler, ayetlerde ifade edilen artışın mahiyetini farklı biçimlerde açıklamışlardır.

İmam Ebû Hanîfe’ye Göre İman Artar mı, Eksilir mi?

İmam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen akaid metinlerinde iman, esas itibarıyla tasdik ve ikrar çerçevesinde ele alınır.

Bu yaklaşımda imanın temel mahiyeti bakımından artıp eksilmediği ifade edilir.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrıntı vardır:

İmanın özünün artıp eksilmediğini söylemek, bütün müminlerin takva, yakîn, ibadet ve manevî olgunluk bakımından eşit olduğunu söylemek değildir.

Bir Müslümanın Allah’a olan bağlılığı, ibadetlerdeki devamlılığı, dinî bilgisi ve kalbindeki huzuru zamanla güçlenebilir.

Dolayısıyla Hanefî gelenekte imanın mahiyeti ile imanın kuvveti ve etkileri birbirinden ayrılarak değerlendirilmiştir.

İmam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen el-Fıkhü’l-Ekber ve el-Âlim ve’l-Müteallim gibi metinler bu tartışmalar bakımından önemli kaynaklardır. Bununla birlikte bu eserlerin rivayet ve nispet meseleleri akademik araştırmalarda ayrıca incelenmektedir.

İmam Mâtürîdî’nin İman Anlayışı

İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, imanın mahiyetini açıklarken kalbin tasdikine özel önem vermiştir.

Ona göre imanın asıl yeri kalptir.

İbadetler ve salih ameller dinî hayatın vazgeçilmez unsurları olmakla birlikte, imanın özüyle aynı kavram olarak değerlendirilmez.

Mâtürîdî gelenekte imanın artıp eksilmesi meselesi ele alınırken tasdikin mahiyeti, iman edilen hususların bilinmesi ve kişinin yakîn derecesi arasında ayrım yapılmıştır.

Bu anlayışa göre bir Müslüman, imanın temel esaslarını tasdik etmek bakımından mümin olurken; bilgi, takva ve manevî olgunluk bakımından başka bir müminden farklı bir seviyede bulunabilir.

Bu nedenle imanın artmadığını ifade eden bir âlimin, kişinin imanî hayatında hiçbir gelişme olamayacağını savunduğu düşünülmemelidir.

Eş‘arî Âlimlerine Göre İman Artar mı, Eksilir mi?

Eş‘arî kelâm geleneğinde de imanın mahiyeti önemli bir tartışma konusudur.

Eş‘arî âlimlerinin önemli bir kısmı imanın temelinde kalbin tasdikini esas almıştır.

Bununla birlikte imanın artıp eksilmesi meselesinde Eş‘arî gelenek içerisinde farklı açıklamalar bulunmaktadır.

Bazı âlimler imanın kuvvetlenmesi, yakînin artması ve iman edilen hususların ayrıntılarının öğrenilmesi bakımından artıştan söz etmişlerdir.

Bazıları ise tasdikin özünü esas alarak artış ve eksilme kavramlarını daha sınırlı biçimde değerlendirmiştir.

Dolayısıyla bütün Eş‘arî âlimlerinin bu konuda tek ve tamamen aynı açıklamayı benimsediğini söylemek isabetli değildir.

Ehl-i Hadis Âlimlerine Göre İman Artar ve Eksilir

Ehl-i hadis geleneğinde iman, yaygın olarak söz, inanç ve amel bütünlüğü içerisinde tanımlanmıştır.

Bu yaklaşımda iman, Allah’a itaatle artar; günah ve isyanla eksilir.

İmam Ahmed bin Hanbel ve hadis âlimlerinin önemli bir kısmı bu görüşü benimsemiştir.

İmanın artmasıyla ilgili Kur’an ayetleri bu anlayışın temel delilleri arasında yer almaktadır.

Burada imanın eksilmesinin her günah işleyen kişinin dinden çıktığı anlamına gelmediği özellikle belirtilmelidir.

Ehl-i hadis geleneğinde imanın eksilmesi ile imanın tamamen ortadan kalkması birbirinden farklı meseleler olarak değerlendirilmiştir.

İman ile Amel Arasındaki İlişki

İmanın artıp eksilmesi tartışmasının merkezinde amel kavramı bulunmaktadır.

Amel; namaz, oruç, zekât, sadaka ve diğer dinî davranışları kapsar.

Kur’an-ı Kerim’de iman ile salih amel birçok ayette birlikte zikredilmiştir.

Örneğin Asr sûresinde şöyle buyrulur:

“Ancak iman edip dünya ve ahiret için yararlı işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler başkadır.”

Asr sûresi, 103/3.

Âlimler, iman ile amelin birbirleriyle çok yakın ilişkili olduğu konusunda genel olarak birleşmekle birlikte, amelin imanın mahiyetine dahil olup olmadığı konusunda farklı açıklamalar yapmıştır.

Hanefî-Mâtürîdî gelenekte amel, imanın özünden ayrı değerlendirilirken Ehl-i hadis geleneğinde imanın kapsamına dahil edilmiştir.

Ancak her iki yaklaşımda da ibadetlerin önemsiz olduğu söylenemez.

Günah İşlemek İmanı Azaltır mı?

Bu soru, konunun en çok merak edilen yönlerinden biridir.

Bir Müslümanın günah işlemesi, onun dinî ve ahlakî hayatını olumsuz etkiler.

Fakat işlenen her günahın kişiyi otomatik olarak İslam dairesinden çıkardığı söylenemez.

Ehl-i sünnet’in genel yaklaşımında, dinen haram olduğu kesin olarak bilinen bir fiili işlemek ile o fiilin haramlığını inkâr etmek birbirinden farklı değerlendirilir.

Örneğin bir Müslümanın günah olduğunu bildiği bir davranışı işlemesi, tek başına o davranışın haramlığını inkâr ettiği anlamına gelmez.

Bununla birlikte bazı söz, inanç ve fiillerin küfür hükmü bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Bu meseleler kişilerin durumları hakkında aceleci hükümler verilerek ele alınmamalıdır.

Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın rahmetinden ümit kesilmemesi gerektiği bildirilmiştir:

“De ki: Ey kendi aleyhlerine olarak günahta haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”

Zümer sûresi, 39/53.

Bu ayet, günah işleyen Müslümanların tövbe ve Allah’ın rahmeti konusunda ümitlerini korumaları gerektiğini göstermektedir.

Büyük Günah İşleyen Müslümanın Durumu

İlk dönem İslam mezhepleri arasında büyük günah işleyen kişinin dinî durumu önemli tartışmalara neden olmuştur.

Hâricî grupların önemli bir kısmı büyük günah işleyen kişiyi küfürle ilişkilendiren sert yaklaşımlar geliştirmiştir.

Mu‘tezile ise büyük günah işleyen kişinin iman ile küfür arasında bir konumda bulunduğunu savunmuştur. Bu görüş, el-menzile beyne’l-menzileteyn olarak adlandırılmıştır.

Ehl-i sünnet âlimleri ise büyük günah işleyen kişinin, sırf işlediği günah sebebiyle dinden çıkmış sayılmayacağını ifade etmiştir.

Ancak günahların hafife alınması veya tövbenin gereksiz görülmesi de doğru değildir.

İmanın Kuvvetlenmesi İçin Neler Yapılabilir?

İmanın mahiyeti hakkında farklı açıklamalar bulunsa da Müslümanın Allah’a yakınlaşması, dinî bilgisini geliştirmesi ve ibadetlerine özen göstermesi bütün Sünnî geleneklerde önemli görülmüştür.

İmanî hayatın güçlenmesine katkı sağlayabilecek davranışlar arasında şunlar bulunmaktadır:

• Kur’an-ı Kerim’i düzenli okumak ve anlamı üzerinde düşünmek.
• Namazları bilinçli ve devamlı biçimde kılmak.
• Allah’ı zikretmek ve dua etmek.
• Günahlardan uzaklaşmaya çalışmak ve tövbe etmek.
• Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) hayatını öğrenmek.
• Faydalı dinî ilimlerle meşgul olmak.
• Güzel ahlakı ve kul hakkına riayeti önemsemek.

Bu davranışlar, kişinin dinî hayatının güçlenmesine ve Allah’a karşı sorumluluk bilincinin gelişmesine yardımcı olur.

Mezhepler Arasındaki Bu İhtilaf Nasıl Değerlendirilmelidir?

İmanın artıp eksilmesi meselesi, İslam akaidinde kavramların nasıl tanımlandığının önemini gösteren örneklerden biridir.

Bazı âlimler iman kelimesini tasdikin özü için kullanırken, bazıları iman kavramını amel ve itaatleri de kapsayacak şekilde ele almıştır.

Bu nedenle tartışmanın bir bölümü, iman kelimesinin kapsamıyla ilişkilidir.

Ancak bütün farklılıkların yalnızca kelimelerden kaynaklandığını söylemek de doğru değildir. Özellikle amel-iman ilişkisi ve büyük günahın hükmü konusunda gerçek itikadî görüş ayrılıkları bulunmaktadır.

İlmî ihtilafları doğru anlamak için âlimlerin kullandığı kavramları kendi bağlamlarında değerlendirmek gerekir.

İmanın artıp eksilmesi konusu, İslam düşünce tarihinde farklı mezhep ve kelâm ekolleri tarafından ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.

Hanefî-Mâtürîdî gelenek imanın özünü tasdik olarak açıklamış; Ehl-i hadis geleneği iman kavramını amel ve itaati de kapsayan geniş bir anlamda kullanmıştır. Eş‘arî âlimleri arasında ise meselenin açıklanmasında farklı değerlendirmeler bulunmaktadır.

Bütün bu tartışmaların ötesinde Müslüman için önemli olan, Allah’a olan bağlılığını koruması, ibadetlerine özen göstermesi, günahlardan sakınması ve tövbeyi hayatının bir parçası hâline getirmesidir.

İman konusunda ilmî ihtilafları öğrenmek, Müslümanın yalnızca kendi bildiği görüşü tekrar etmesini değil, farklı âlimlerin meseleleri hangi deliller ve kavramlarla değerlendirdiğini anlamasını da sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

İman artar mı, eksilir mi?

Kur’an’da imanın artmasından söz edilmektedir. Âlimler bu artışın imanın özüyle mi, kuvvetiyle mi, yoksa amel ve itaatle mi ilgili olduğunu farklı biçimlerde açıklamışlardır.

İmam Ebû Hanîfe’ye göre iman artar mı?

İmam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen akaid geleneğinde imanın temel mahiyetinin artıp eksilmediği, ancak müminlerin takva ve manevî olgunluk bakımından farklılaşabileceği ifade edilmiştir.

Günah işleyen kişinin imanı gider mi?

Her günah kişiyi dinden çıkarmaz. Ehl-i sünnet’in genel yaklaşımına göre büyük günah işlemek ile imanın tamamen ortadan kalkması aynı şey değildir.

Namaz kılmak imanı artırır mı?

Namaz, kişinin Allah’a bağlılığını ve manevî hayatını güçlendirir. Bunun imanın artması olarak nasıl tanımlanacağı, benimsenen kelâmî yaklaşıma göre farklılık gösterebilir.

Bütün müminlerin imanı eşit midir?

İmanın temel tasdiki bakımından eşitlikten söz eden âlimler bulunmakla birlikte müminlerin bilgi, takva, yakîn ve ibadet bakımından aynı seviyede olmadığı kabul edilir.

Kaynakça

1. Kur’an-ı Kerim, Enfâl 8/2; Tevbe 9/124; Fetih 48/4; Zümer 39/53; Asr 103/3.
2. Ebû Hanîfe’ye nispet edilen el-Fıkhü’l-Ekber ve el-Âlim ve’l-Müteallim.
3. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd.
4. Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, Makālâtü’l-İslâmiyyîn.
5. Ebû Ca‘fer et-Tahâvî, el-Akīdetü’t-Tahâviyye.
6. Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Tebsıratü’l-Edille.
7. TDV İslâm Ansiklopedisi, “İman” maddesi.
8. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mürcie” maddesi.
9. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mu‘tezile” maddesi.
10. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mâtürîdiyye” ve “Eş‘ariyye” maddeleri.

Peygamberlerin Soy Ağacı ve Geliş Sıraları: Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e (s.a.v.) Nübüvvet Tarihi

Ölümden Sonraki Süreç Nasıldır? İslam’da Ölüm, Berzah, Kıyamet ve Ahiret Hayatının Aşamaları

Cennet Dereceleri Nelerdir? Hanefî Kaynaklara Göre Makamlar ve Faziletler

Rabbi inni limâ enzelte ileyye min hayrin fakir” Duası – Arapçası, Okunuşu ve Anlamı

Rabbena âtinâ min ledunke rahmeten Duası – Arapçası, Okunuşu ve Türkçe Anlamı