İslam düşünce tarihinde akaid ve kelâm alanında derin etkiler bırakan en önemli isimlerden biri Ebû’l-Hasan el-Eş’arî olmuştur. Özellikle itikadî tartışmaların yoğunlaştığı bir dönemde ortaya çıkan Eş’arî, akıl ile nakli birlikte değerlendiren yaklaşımıyla İslam dünyasında büyük bir ekolün doğmasına öncülük etmiştir.

Onun adıyla anılan “Eş’arîlik” mezhebi:

• İslam akaidinin en yaygın yorumlarından biri olmuş,
• özellikle Şafii ve Maliki dünyasında güçlü şekilde yayılmış,
• yüzyıllar boyunca medreselerde okutulmuştur.

Bugün bile İslam düşüncesi, kelâm ilmi ve akaid tartışmaları söz konusu olduğunda Ebû’l-Hasan el-Eş’arî’nin adı mutlaka anılır.

Bu yazıda:

• hayatını,
• ilmi yolculuğunu,
• Mu‘tezile’den ayrılışını,
• Eş’arîlik mezhebinin doğuşunu,
• akaid anlayışını,
• eserlerini,
• İslam dünyasına etkisini

detaylı şekilde ele alacağız.

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî’nin Hayatı

Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail el-Eş’arî, hicrî 260 yılında Basra’da doğmuştur.

Soyunun sahabeden Ebû Musa el-Eş’arî’ye dayandığı kabul edilir.

İlk eğitimini Basra’da aldı. O dönem Basra:

• kelâm tartışmalarının yoğun olduğu,
• Mu‘tezile düşüncesinin güçlü bulunduğu,
• felsefî meselelerin tartışıldığı

önemli bir ilim merkeziydi.

Mu‘tezile İçindeki Yılları

Gençlik döneminde Mu‘tezile âlimlerinden ders aldı.

Özellikle üvey babası olan:

• Ebû Ali el-Cübbâî

onun üzerinde büyük etki bırakmıştır.

Uzun yıllar boyunca Mu‘tezile çizgisinde eğitim gördü ve bu ekolün önemli temsilcilerinden biri hâline geldi.

Mu‘tezile:

• aklı ön plana çıkaran,
• bazı sıfat yorumlarında farklılaşan,
• insan fiilleri konusunda özgür iradeyi merkez alan

bir düşünce ekolüydü.

Mu‘tezile’den Ayrılışı

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî’nin hayatındaki en önemli kırılma noktası Mu‘tezile’den ayrılmasıdır.

Kaynaklarda anlatıldığına göre yaklaşık kırk yaşına geldiğinde:

• bazı itikadî meselelerde ciddi sorgulamalar yaşamış,
• Mu‘tezile’nin görüşlerini yeterli bulmamış,
• Kur’an ve sünnete daha bağlı bir akaid anlayışına yönelmiştir.

Meşhur rivayete göre bir cuma günü mescide çıkmış ve halka şöyle seslenmiştir:

“Ben geçmişte Mu‘tezile görüşlerini savunuyordum. Şimdi ise bunlardan vazgeçiyorum.”

Bu olay, İslam düşünce tarihinde önemli bir dönüm noktası kabul edilir.

Eş’arîlik Mezhebi Nasıl Ortaya Çıktı?

Mu‘tezile’den ayrıldıktan sonra tamamen literalist bir çizgiye gitmedi.

Bunun yerine:

• Kur’an,
• sünnet,
• sahabe anlayışı

merkezli; fakat aklî delilleri de kullanan bir yöntem geliştirdi.

İşte bu yaklaşım zamanla:

• “Eş’arîlik”
  adıyla anılan itikadî ekole dönüştü.

Eş’arîlik özellikle:

• Şafii dünyasında,
• Maliki coğrafyasında,
• medrese sistemlerinde

çok etkili oldu.

Eş’arî’nin Akaid Anlayışı

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî akaid konusunda:

• Allah’ın sıfatlarını kabul etmiş,
• kader meselesini açıklamaya çalışmış,
• aşırı akılcılığa karşı çıkmış,
• hadis ve sünnet merkezli yaklaşımı savunmuştur.

Ancak bunu yaparken tamamen aklı dışlamamış; kelâm yöntemini kullanmıştır.

Bu yüzden Eş’arîlik:

• hem nakli,
• hem aklı

birlikte değerlendiren bir sistem olarak görülmüştür.

Allah’ın Sıfatları Konusundaki Yaklaşımı

Eş’arî, Allah’ın:

• ilim,
• kudret,
• irade,
• hayat,
• işitme,
• görme,
• kelâm

gibi sıfatlarını kabul etmiştir.

Mu‘tezile’nin bazı sıfat yorumlarını eleştirmiştir.

Ancak teşbih yani Allah’ı mahlûkata benzetme anlayışına da karşı çıkmıştır.

Bu nedenle onun yaklaşımı:

• tenzih,
• teslimiyet,
• ölçülü yorum

esasına dayanır.

Kader Meselesindeki Görüşü

Kader konusu İslam düşüncesinin en tartışmalı alanlarından biridir.

Eş’arî:

• her şeyin Allah’ın yaratmasıyla olduğunu,
• ancak insanın da “kesb” yoluyla fiillerinden sorumlu bulunduğunu

savunmuştur.

“Kesb teorisi” Eş’arîliğin en bilinen kavramlarından biridir.

Bu teoriye göre:

• yaratma Allah’a aittir,
• tercih ve yöneliş ise kula aittir.

İslam Dünyasına Etkisi

Eş’arî’nin görüşleri kısa sürede yayıldı.

Özellikle:

• medreselerde,
• hadis merkezlerinde,
• kelâm ilmi çalışmalarında

etkili oldu.

Daha sonraki dönemlerde:

• İmam Gazâlî
• Fahreddin er-Râzî
• İmam Nevevî
• İzzeddin bin Abdüsselam

gibi birçok büyük âlim Eş’arî gelenekten etkilenmiştir.

Eş’arîlik ile Mâtürîdîlik Aynı mı?

Eş’arîlik ile Mâtürîdîlik birçok temel konuda birbirine yakındır.

İki ekol de:

• Ehl-i Sünnet akaidinin ana damarları arasında kabul edilir.

Ancak:

• bazı kelâm meselelerinde,
• akıl-vahiy ilişkisinde,
• insan fiilleri konusunda

farklı yorumlar geliştirmişlerdir.

İmam Mâtürîdî özellikle Hanefi dünyasında etkili olurken; Eş’arîlik daha çok Şafii ve Maliki coğrafyasında yayılmıştır.

Eserleri

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî’ye nispet edilen önemli eserlerden bazıları şunlardır:

• el-İbâne
• Makālâtü’l-İslâmiyyîn
• el-Lüma‘
• Risâletü İstihsâni’l-Havd

Özellikle “Makālâtü’l-İslâmiyyîn”, İslam mezhepleri tarihi açısından önemli kaynaklardan biridir.

Eleştiriler ve Tartışmalar

Eş’arî tarih boyunca farklı çevrelerden eleştiriler de almıştır.

Bazıları:

• kelâm yöntemini fazla akılcı bulmuş,
• bazıları ise yeterince akılcı olmadığını söylemiştir.

Ancak buna rağmen İslam tarihinde en etkili akaid ekollerinden biri olmayı sürdürmüştür.

Vefatı

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî hicrî 324 yılında Bağdat’ta vefat etmiştir.

Geride:

• güçlü bir akaid sistemi,
• yüzlerce talebe,
• yüzyıllar sürecek büyük bir etki

bırakmıştır.

Bugün bile İslam akaidi tartışmalarında adı anılmaya devam etmektedir.

Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail el-Eş’arî, İslam düşünce tarihinin en önemli akaid âlimlerinden biridir.

Mu‘tezile’den ayrıldıktan sonra geliştirdiği yaklaşım:

• Kur’an ve sünnet merkezli,
• aklı tamamen dışlamayan,
• dengeli bir akaid sistemi

oluşturmuştur.

Onun adıyla anılan Eş’arîlik mezhebi:

• asırlar boyunca İslam dünyasında etkili olmuş,
• medreselerde okutulmuş,
• büyük âlimler yetiştirmiştir.

Bugün bile İslam akaidi denildiğinde Eş’arî’nin adı temel referanslardan biri olarak anılmaktadır.

Kaynaklar

• İbn Asâkir – Tebyînü Kezibi’l-Müfterî
• Zehebî – Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ
• İbn Hallikân – Vefeyâtü’l-A‘yân
• Ebû’l-Hasan el-Eş’arî – el-İbâne
• Ebû’l-Hasan el-Eş’arî – Makālâtü’l-İslâmiyyîn
• İmam Gazâlî – İhyâu Ulûmi’d-Dîn
• Fahreddin er-Râzî – Mefâtîhu’l-Gayb

Sıkça Sorulan Sorular

Ebû’l-Hasan el-Eş’arî kimdir?

İslam akaidi ve kelâm alanında büyük etki bırakmış, Eş’arîlik mezhebinin kurucusu kabul edilen âlimdir.

Eş’arîlik nedir?

Kur’an, sünnet ve aklî delilleri birlikte değerlendiren bir akaid ekolüdür.

Eş’arî önce Mu‘tezile içinde miydi?

Evet. Gençlik yıllarında Mu‘tezile içinde bulunmuş, daha sonra bu görüşlerden ayrılmıştır.

Eş’arîlik ile Mâtürîdîlik aynı mı?

Temel akaid konularında büyük benzerlikler vardır. Ancak bazı kelâm meselelerinde farklı yorumlar bulunur.

Eş’arî hangi mezhepteydi?

Fıkıhta genellikle Şafii çizgisine yakın kabul edilmiştir.

Ehl-i Sünnet Akaidinin Önemli Bir Kelam Ekolü Eş‘arîlik Nedir?

Selef ve Halef Metodları

İmam Eş’arî – Ehl-i Sünnet’in Denge Üstadı

Hasan Karakaya Kimdir? Hayatı, İlmi Hizmetleri ve İmam Buhari Vakfı Çalışmaları

Ömer Nasuhi Bilmen Kimdir? Hayatı, İlmi Kişiliği ve Eserleri

Said Nuri Ertürk Kimdir? Hayatı, İlmi Faaliyetleri ve Hayrat Vakfı Çalışmaları